"TANHU" unvani

Sayin Arkadaslar, 


Merhaba. allingus2001'in iletisinde Prof. Dr. Abdülkadir DONUK'un
TANHU ile ilgili yazdiklari TANHU ünvaninin anlasilmasinda degerli bir
kaynak olusturmaktadir. TANHU unvani, Kagan gibi, ülkenin tepesinde
olanlara verilen bir ünvan olduguna göre, ünvani tasiyan kisiyi 
yükseltici anlamlarin sözcügün yapisinda olmasi beklenir. Bilindigi 
üzere
eski Türk dünyasinin kaganlari kendilerini Tanrinin temsilcisi olarak
bilirler ve Tanriyi tanimlayan ünvanlarla kendilerini tanimlarlardi.
Böylece, Tanriyi tanimlayan deyimler TANHU için de söz konusu
olmalidir. Bence, asagida siraladigim su tanimlamalar TANHU ünvan
adinda saklidir: 

1) TANHU ünvani "T-ANH-U" seklinde "aTa-HAN-U" (Ata Han O) 
deyimi ile
bu ünvani tasiyan kisinin bir "ATA-HAN" (Bas-HAN, Tepe-HAN) oldugunu
tanimliyor. Bu halinde TANHU ünvani "KAGAN" gibi bir ünvan
olabiliyor. 

2) TANHU ünvani "T-AN-H-U" seklinde "aTa-AN-aHa-U" (Gök-Ata-Aga-
O)
deyimi ile bu ünvani tasiyan kisiyi evrenin yaraticisi
Gök-ATA-Tanri'ya 
benzetiyor. 

3) TANHU ünvani "T-ANH-U" seklinde "UT-HAN" (OT/OD-HAN O) deyimi 
ile
Günes'i tanimliyor ve bu ünvani tasiyan kisiyi gök yüzünün en parlak
varligi olup yer yüzüne hayat veren Günese benzetiyor. Eski Türk
dünyasinin üçlü Gök-Tanri kavraminda Günes (Gün-Han) essiz bir Od-Han
(Atas-Han) dir. 

4) TANHU ünvani "TAN-H-U" seklinde "TAN-aHa-U" (Gece Aga O) 
seklinde Ay-Tanriyi (Ay-Han) tanimlamakta olup bu ünvani tasiyan 
kisiyi gök yüzünde gecenin en muhtesem cismi olan Ay'a benzetiyor. 
Eski Türk dünyasinin üçlü Gök-Tanri kavraminda Ay-Tanri gecenin 
Han'idir.

Böylece, TANHU ünvani bilesik bir kavram olup bu unvani tasiyanin hem
ülkenin Ata-Hani oldugu ve hem de üçlü Gök-Tanriyi temsil ettigi
anlasiliyor. Bir eski Türkçe kök sözcügü olan AN "gök" anlamindadir. 
Türkçe HAN ünvani da bir anlaminda "aHa-AN" seklinde yine Gök-Agasi
olan Tanriyi tanimlar. 

Verilen kaynak bilgide TANHU unvaninin "Hun dilinde "imparator" demek
olup "sonsuz genislik, yücelik, ululuk" manalarina geldigi
bildiriliyor. Yukarida verdigim açiklamalar TANHU ünvaninin
Gök-Tanriyi tanimlamasi sebebiyle ünvanin bu anlamlarini aynen
karsiliyor. TANHU ve IMPARATOR birbirine esdeger ünvanlar olduguna
göre bu anlam içinde "Imparator" ünvanini da inceleyebiliriz. Bu
Latince kelime "imperator" seklinde veriliyor. Bence, bu Latince
ünvan da Türkçe deyimlerden kirilma yoluyla (anagram) yapilmis bir
addir. Kirilma islemini geriye dogru götürdügümüzde su deyimlerle
karsilasiyoruz. 

1) IMPERATOR sözcügü "I-M-PER-A-TOR" seklinde parçalarina ayirip
yeniden düzenlendiginde Türkçe "MA-PIR-E-TOR" ("Ma Biri'dur",
"Muhtesem Biri'dir", "ihtisam içinde olan bir kimsedir") anlamlariyla
"IMPARATOR" ünvanini tanimlamaktadir. Elbetteki Imparator olan bir
kimse pek çok yönden debdebe içinde görkemli olan birisidir. 

Bu Türkçe deyim içinde, yine Türkçe bir kök sözcügü olan "MA" ulu,
büyük, yüksek, görkemli, muhtesem anlamlarindadir ve bir baska
anlaminda da AY adinin karsiligidir. "PIR/BIR" sözcügü "bir"
sayisininin adi oldugu gibi, ki Gök-Ata-Tanrinin BIR olusu kavramindan
adini almis olmalidir, "biri" seklinde de kendisi hakkinda konusulan
"bir kimseyi" bildirir. "TOR/TUR" sözcügü hem Gök-Tanrinin adidir, hem
Tur/Türk milletinin milli adidir ve hem de Türkçenin -tur, -ter,
-tir, -dur, -der, -dir seklindeki belirleyici ekleridir. Bati
dillerinde kirilmis olarak -tr, -ter, -tor gibi sekillerinde kelime
içinde, basinda ve sonunda olabiliyor, ve ad olarak Tor, Thor, Tyr
seklinde Tanrinin adidir. Erkek adi olarak mesela Arthur (Tr. Ar-Tur,
ER-TUR, Er'tur), MacArthur (Tr. "Kam-Ar-Thur") gibi adlarda geçer.
Türkçe "kam" shaman, sihirbaz anlaminda olup bir anlaminda AY'i 
tanimlamaktadir.

2) IMPERATOR sözcügü "MA-PIR-TER-O" seklinde düzenlendiginde 
bu ünvani tasiyan kisinin Türkçe "Ma BIR'TIR-O", "Muhtesem-Tek 
kisitir O" anlamlariyla hem Imparator'un esi az olan bir insan 
oldugunu söylüyor ve hem de kendisinin Tanri gibi tek oldugunu ima 
ediyor. 

3) IMPERATOR sözcügü "MA-PIR-TOR-E" seklinde düzenlendiginde ki 
Türkçe "MA-BIR-TUR" deyimi oluyor, bu ünvani tasiyan kisiyi hem Gök-
Tanri TUR'a benzetiyor ve hem de "Muhtesem BIR-TUR'a" (Tur insanina)
benzetiyor. 

4) IMPERATOR sözcügü "MA-PIR-OT-ER" seklinde düzenlendiginde bu
ünvani tasiyan kisiyi Türkçe "Ma BIR OD ER" deyimi ile Günes'e
benzetiyor. 

5) IMPERATOR sözcügü "MA-PIR-TER-O" seklinde düzenlendiginde 
Türkçe "O MA Bir'dir", O AY-Bir'dir" deyimi ile Imparator'u Ay-
Tanriya da benzetmektedir. 

Görülüyor ki Latince "IMPERATOR" sözcügü de TANHU gibi çesitli
yükseltici kavramlari Türkçe olarak tanimlayan bilesik bir ünvandir. 
O kavramlarin hepsi de zamaninin imparatorlari için geçerli
kavramlardi. Belli ki Latinler de Hiristiyan olmadan evvel eski
Tur/Türk dünyasinin dini inançlarini, dilini ve törelerini çok
yakindan biliyorlardi ki bu gibi kavramlari Türkçe ifadelerle tek bir
ad içinde toplamislardir. 

"Tanhu'nun Çince seklinin türlü okunuslari: Tanju, San-hu (S=sh),
Sen-hu (S=sh), Zhen-ku, Zenghi, Zhen-hu, Shan-yü, Jenuye, Sanu (S=sh),
Zen-kü, Zen-jü, Shany, San-yü (S=sh) ...." sekillerinde veriliyor.
Eski Çin yazarlarinin Türkçeyi bilmemeleri olasiligi bence çok azdir. 
Sayet onlar da Türkçe adlara ve ünvanlara kirma islemini yaptilarsa,
ki yapmamalari için hiç bir sebep yok, o takdir de TANHU karsiligi
olan bu Çince adlara da hem kirilmis gözüyle bakilabilinir ve hem de
bu adlarin da yine Ay, Gün ve Gök-Ata-Tanri ile ilgili olmasi
beklenir. 

Mesela: olabilir mi ki "Zhen-ku" Türkçenin "aZ-HAN-aK-U" (Gün ve Ay)
deyiminin kirilmis sekli olsun? Ayni sekilde, "Zenghi" < Tr.
"aZ-Gün-U" ("Essiz-Gün-U"); "Zhen-hu" < Tr. "aZ-HAN-U"; "Shan-yü" <
Tr. "aS-HAN-Yü (AY?)"; "Jenuye" < Tr. "CAN-Öyü" (Gün); "Zen-kü" < Tr.
"aZ-KEN-U" (Az Gün-O), gibi . Yani TANHU bir kirma-ad ("acronym")
oldugu gibi onun karsiligi olan bu Çinçe adlar da "kirma-adlar"
olabilirler. Belki Haluk Berkmen Bey Çinceyi bilmesi sebebiyle bu
hususuta aydinlatici yorumlar getirebilir. Dogrusu ben Çincenin bile
Türkçeden kaynaklandigi fikrindeyim. Bütün bu Çince adlar dahi 
TANHU unvani içinde temsil edilen Türkçe deyimlerin kirilmis
olduklarini gösteriyor. Bence bu konu ile de ilgilenmek gerekir. 

Çinden uzakta baska bir Türk cografyasinda, "ZENGI" adi Türklerde 
Musul Atabeylerinin de adidir. Nurettin ZENGI de oldugu gibi. Bu bir
tesadüf müdür? Bence, ZENGI <" EZ-GIN" ("Essiz Gün", "Az-Gün",
"As-Gün") seklinde bir Türkçe deyimin kirilmis hali olabilir. Yani
"Zengi" bir ünvandir; fakat onun arkasinda yine Gök-Tanrinin, Günes'in
ve Ay'in adlari bulunabilir. 

Saygilarimla,

Polat Kaya


allingus2001 wrote:
> 
> ESKİ TÜRK DEVLET TEŞKİLATINDA "TANHU" UNVANI VE TARİHİ GELİŞMESİ
> 
> Doç. Dr. Abdülkadir DONUK
> 
> Tanınmış türkoloğumuz F. Köprülü'nün belirttiği gibi "Eski Türk
> Unvanları" yalnız dil tarihi açısından değil, umumiyetle kültür
> tarihi ve bilhassa Türk devlet hukuku tarihi bakımından çok > > > > 
> mühimdir. Türk devletlerinde siyasi ve içtimai bir mevki veya bir > 
> kamu vazifesi
> ifade eden bazı ünvanlar mevcuttur ki, bunların açıklanması ile eski
> Türk topluluklarının içtimai bünyesini ve hukuki teşkilatını anlamak
> mümkün olacaktır. Bu itibarla, "Tanhu" unvanının eski Türk devlet
> teşkilatında oynadığı rolü tespit edebilmek için, evvela hangi Türk
> devletinde görüldüğü, kimler tarafından ne maksat ile kullanıldığı,
> yayılma sahaları, manası, menşei hakkında ileri sürülen türlü
> iddiaların doğru olup olmadığı, son olarak da ne olması gerektiğini
> açıklamaya çalışmak araştırmamızın esasını teşkil etmektedir.
> 
> Önce, ehemniyetli gördüğüm bir noktanın açıklanmasının faydalı
> olacağı düşüncesindeyim.
> 
> "Tanhu" veya diğer Türk unvanları üzerinde şimdiye kadar yapılan
> tetkiklerden çoğu, sadece linguistic açıdan ele alınmış olduğundan,
> eksik ve hatalı neticelere varan bir takım etimoloji tecrübelerinden
> ileriye gidememiştir. Bunda da yabancı bir müstehasısın ileri
> sürdüğü fikrin, kendisini teyid eden diğer araştırıcılarca da
> benimsenmesi yanında, konu ile hiç alakası olmayan iddiaların da
> ileri sürülmesiyle bazı unvanların menşei meselesini kesin olarak
> ortaya çıkarmak mümkün olamamaktadır. Kaldı ki, sadece dış
> benzetmeler ve faraziyelerden hareket eden birçok sinolog, > > > > 
> mongolist,
> slavist vb. meşgul oldukları sahanın da tesiriyle, Türk idari
> unvanlarını başka menşelerde aramanın gayreti içinde olmuşlardır.
> Hatta, o kadar ki, tarihte çeşitli imparatorluklar ve sayısız
> devletler kurmuş olan Türklerin kullandıkları unvanlardan pek çoğu
> Türk menşeli kabul edilmemektedir. Nitekim "Tanhu" unvanı da
> bunlardan biridir. Biz burada kaynaklar muvacehesinde gerçeği > > 
> ortaya koymağa çalışacağız.
> 
> Hun dilinde "imparator" demek olup "sonsuz genişlik, yücelik, > > > 
> ululuk" manalarına gelen "Tanhu" (Çince şeklinin türlü okunuşları: 
> Tanju, Şan-hu, Şen-hu, Zhen-ku, Zenghi, Zhen-hu, Shan-yü, Jenuye, Şanu, Zen-kü,
> Zen-jü, Shany, Şan-yü) unvanı M.Ö. 3. asırdan Türkler arasında hakan
> unvanı yaygınlaşıncaya, yani M.S. 6. asra kadar Asya Türk
> devletlerinde (Büyük Hun İmparatorluğu, güney ve kuzey Hun
> devletleri, I.Chao, II.Chao, Hsia, kuzey Liang Hun devletleri ve Lou-
> lan krallığı) kullanılmıştır. Bu unvanın kesin olarak hangi tarihte
> ortaya çıktığı bilinmemekle beraber, Mo-tun (M.Ö.209-174)'un babası
> Tuman'dan çok önceki çağlarda da kullanılmış olduğu düşünülebilir.
> Bu unvanı yalnız Mo-tun'dan gelen şahısların taşıyabildikleri
> söylenmektedir.
> 
> Asya Hun tarihi hakkında ilk ve en mühim kaynak olan "Shi-ch'i"nin
> mütercimi De Groot unvanın muahhar bir okunuşu olan şan-yü
> tabirinin, "Tanhu" olarak okunan sözünün "Tanrı" kelimesi ile ilgisi
> olabileceğini düşünmüştü. Daha önceleri W. Radloff, unvanın Tanyü
> okunuşunu kabul ve bunu eski Türkçedeki "Tengri" veya "Tengri-oglığ"
> ile mukayese etmekte idi. O. Turan da ("Tanju" diye okuduğu
> unvanın "Tanrı" kelimesinin Çince transkripsiyonu olduğunu ileri
> sürerek hükümdarın bu unvanı almasının da hakimiyete ve menşeine
> atfedilen telakkinin bir neticesi olduğu kanaatine varmıştır. Bu
> unvanın yalnız Çin kaynaklarında zikredildiğini dikkate alan
> mongolist G.J.Ramstedt, kelimeyi Moğolcaya bağlamaktadır. F.W.K.
> Müller de unvanın Türklerden daha çok Moğolları ilgilendirdiği
> fikrindedir. Japon mongolisti K. Shiratory aynı şekilde bu unvanı
> Moğolca ve Mançuca kelimeler ile birleştirmektedir. Ayrıca bu
> unvanın Çinliler tarafından kendi prenslerine de verildiği
> söylenmektedir.
> 
> Ayrıca O. Franke "Çin devleti tarihi" adlı eserinde, unvanın
> değişmesinin mümkün olduğunu söyleyerek, "tan" yerine "şan" diye
> okunduğu birinci hecesinin "büyük, ulu" manasını, ikinci hecesinin
> ise (yü veya hou) aslında Hunca hükümdarlık unvanı "Han" olduğunu
> beyan ile unvanın bütün olarak "Büyük Han" manasını taşıdığını ileri
> sürmüş ve bu açıklama W. Eberhard tarafından da kabul edilmiştir.
> E.G. Pulleyblank da bu unvanın eski Çincesinin telaffuzunu dân-hwah
> olarak kurar ve bunun da "Türkler arasında ortaya çıkan targan,
> tarxan, vb.nin en eski şekli olduğu" na inanır.
> 
> Nihayet B. Ögel de devletin büyüklüğü ile ilgili olan bu
> unvanı "dunya devleti" anlayışına göre eleştirip açıklamak
> isteyenlere katılmakta ve Türklerin cihan şümul devlet anlayışının
> köklerini de (unvanın manasını da göz önünde tutarak) haklı olarak bu
> çağlara bağlamaktadır. Ayrıca "Tanhu" unvanını, Gök-Türk devletinin
> kurucularının da kullandıkları belirtilmektedir.
> 
> Çin kaynaklarında kendi yazılarının imlası çerçevesinde iki işaretle
> ve iki hece olarak yazılmış bulunan ve Türkçe olduğu şüphesiz
> olan "Tanhu" unvanı, Türk devleti arasında 750 yıldan fazla bir > > 
> zaman kullanılmış olmaktadır.
> 
> Sayfa 205-208 / TÜRK KÜLTÜRÜ ARAŞTIRMALARI - 1985